# Blockchain bidezko bozketatik bozketa kriptografikora Azken urteotan, [Vocdonik](https://vocdoni.io/eu) **Vochain**-en gainean egin ditu bozketak: bozketarako berariaz diseinatutako gure L1 blockchaina. Edozein blockchainek bezala, zerbait indartsua eman zigun: **dena gardena, erreproduzigarria eta egiaztagarria da**. Edonork audita dezake. Zerbait manipulatzen bada, antzeman daiteke. Adostasuna nodo zintzoen gehiengoak lortzen du, eta haiek bermatzen dute sareak aurrera jarraitzea. Eredu horrek funtzionatzen du, eta [benetako bozketak bideratu ditu](/blog/referendum-bellpuig). Baina azken helburua _erabakitze autonomoa_ bada (non emaitzek ekintzak segurtasunez abiaraz ditzaketen), «auditagarria» ez da oraindik «faltsutu ezina» bezainbeste. Izan ere, blockchainak, azken batean, segurtasun ekonomikoa duten makina sozialak dira. Iruzur egiteko pizgarria behar bezain handi bihurtzen bada, joko-teoria atea jotzen hasten da. Beraz, galdera hau egin genion geure buruari: **eta zenbaketa ez balitz _sareari konfiantzaz_ uzten diozun zerbait, baizik eta sarea kriptografikoki zuzen egitera behartuta dagoen zerbait?** Horixe da _blockchain bidezko bozketatik_ **bozketa kriptografikora** dagoen jauzia. --- ### Nola funtzionatzen du? Ezagutza zeroa «pribatutasun-teknologia» gisa saltzen da askotan. Eta bai, pribatutasunak garrantzia du. Baina benetan disruptiboa den propietatea **konputazio egiaztatua** da: arau multzo bat bete duzula froga dezakezu, inori zure exekuzioan konfiantza izateko eskatu gabe. [DAVINCI](https://davinci.vote/) ideia horren inguruan eraikita dago: frogak ez dira osagarri atsegin bat. Atezainak dira. Praktikan: froga sortu ezin baduzu, ezin duzu zenbaketa eguneratu. DAVINCI [**Ethereum**](https://ethereum.org/) gaineko **bozketarako zkRollup bat da**: sekuentziatzaileen (*Sequencers*) sare deszentralizatu batek botoak sortatan biltzen ditu eta bozketaren egoera eguneratzen du, eta Ethereumek eguneraketa horiek onartzen ditu **soilik zkSNARK froga batek zuzen egin direla frogatzen badu**. Frogarik ez → egoera-eguneraketarik ez → emaitza faltsurik ez. **Ethereum da «koordinazio-geruza»** > Bozketa-prozesu bat kate barruko konfigurazio gisa hasten da: arauak, epeak eta hautesle-erregistroaren konpromisoa (errolda). Ethereumen bizi da, halaber, bozketaren azken baliozko egoera-erroa: egiaren iturria. **Sekuentziatzaileek egiten dute lana - baina ez dute «erabakitzeko» ahalmenik** > Sekuentziatzaileak operadoreak dira: botoak jaso, egiaztatu, sortatan bildu, egoera berria kalkulatu eta froga bat bidaltzen dute Ethereumera. Ez dute adostasun-mekanismorik erabiltzen zenbaketa adosteko. Boto-sorten froga kriptografikoak egiten dituzte, eta zenbaketa zifratua kate barruan eguneratzen dute. **Bozkatzea gasik gabekoa da erabiltzaileentzat** > Hautesle bakoitzak transakzio-kuota bat ordaindu beharrean, kostuak banatu egiten dira: botoak sortatan bildu eta multzoka likidatzen dira. Horrela lortzen da gasik gabeko bozketa, Ethereumen segurtasuna sakrifikatu gabe. **Pribatutasuna zifratzetik + atalaseko deszifratzetik dator** > Boto-txartelak atalaseko zifratze homomorfikoarekin (ElGamal) zifratzen dira: botoak zifratuta daudela agrega daitezke, eta ez dago haiek deszifra ditzakeen alderdi bakarrik. Bozketa ixten denean soilik, eta gako-zati independente nahikoa agerian jartzen direnean, deszifra daiteke azken zenbaketa. **Ordezkagiririk eza (*receipt-freeness*) mekanikaren parte da** > DAVINCI hertsapena eta boto-erosketa zailago edo ezinezko bihurtzeko eraikita dago:\ > \- boto-txartelak sekuentziatzaileek **berriro zifratzen** dituzte (beraz, ezin duzu zure botoa «frogatu» ausazko ezkutatze-faktorea erakutsiz).\ > \- eta hautesleek beren botoa **isilean gainidatz dezakete** (zure azken botoak balio du). **Datuen erabilgarritasuna** > DAVINCIk egoera-trantsizioetarako behar diren datuak **Ethereumen blob-en bidez (EIP-4844)** konprometitzen ditu, eta kate barruko egiaztapen-urratsarekin lotzen ditu. Horri esker, beste sekuentziatzaile batzuek modu independentean egiaztatu eta egoera partekatu beretik jarrai dezakete. --- ### Zerk bihurtzen du «bozketa kriptografiko»? **Ez da auditagarria soilik; betearazgarria da** > «Blockchain bidezko bozketa» tradizionalak gardentasuna ematen dizu. DAVINCIk urrats bat gehiago egiten du: zenbaketa zuzena **betekizun kriptografiko** bihurtzen du. **Boto-zenbaketarako ez dago gehiengo zintzoaren hipotesirik** > Emaitzan konfiantza izateko ez duzu suposatu behar «nodo gehienak zintzoak direla». Emaitza onartzen da soilik frogak Ethereumen egiaztapena gainditzen badu. **Parte-hartzea banatua izan daiteke, diseinuz** > Sekuentziatzaileek azken egoera egiaztatua hartu, hurrengoa eraiki eta katearekin jarrai dezakete. Horrek sistema zentsuratzen zailagoa egiten du, eta bizirik mantentzen errazagoa, operadore batzuk desagertuta ere. --- ### **Ondorioa** Pribatutasuna eta segurtasuna ezin dira «ezaugarri» hutsak izan Web3 gobernantzan; oinarria dira. **Pribatutasunik gabe, bozketak demokratikoa izateari uzten dio**: parte-hartzaile batek nola bozkatu duen froga badezake, hertsatu edo eros dezakete, eta gobernantza presio-merkatu bihurtzen da. [**DAVINCI**](https://davinci.vote/) horri konponbidea emateko gure saiakera da, **_zuzentasuna_ ez-negoziagarri bihurtuz**: zenbaketa optimistarik ez, «operadorean konfiatu» beharrik ez, zenbaketarako gehiengo zintzoaren hipotesirik ez; kriptografia eta Ethereum baino ez, arauak betearazten. Parte-hartzearen ohiko zergak kentzeko diseinatuta dago: gasik gabeko bozketa erabiltzaileentzat, Ethereum mailako segurtasuna likidaziorako, eta hardware arruntera (CPU bidezko makinak, ez GPU klusterrak) bideratutako sekuentziatzaile-rola, **benetan irekia**. Eta garrantzitsuena: **DAVINCI** ez da «Vocdoniren produktua». Gu katalizatzaileak gara, baina hau bozketa-estandar unibertsal bihurtuko da soilik behar duten komunitateek definitzen, defendatzen eta exijitzen badute. **Gobernantzak lehenespenez pribatua, edonorentzat egiaztagarria eta faltsutu ezina izan behar duela uste baduzu**, gehitu zure izena [Manifestura.](https://manifesto.davinci.vote)